कीर्तनकारांसाठी नवीन नियम जोग महाराज संस्थेची घोषणा” “15 नवीन नियमावली”

# **कीर्तन परंपरेची नव्या नियमावलीकडे वाटचाल **लेखक : किशोर चव्हाण

महाराष्ट्राची कीर्तन परंपरा ही केवळ एक धार्मिक परंपरा नसून सामाजिक जागृतीचं, अध्यात्मिक संस्कारांचं आणि संतवाङ्मय जपण्याचं माध्यम आहे. संत नामदेवांनी सांगितलेला *“नाचू कीर्तनाचे रंगी ज्ञानदीप लाहू जगी”* हा विचार आजही तितकाच लागू पडतो.

अलीकडेच *श्री निवृत्ती महाराज इंदुरीकर* यांच्या निमित्ताने कीर्तन परंपरेवरील चर्चेला पुन्हा एकदा सुरुवात झाली. वारकरी शिक्षण संस्थेने जाहीर केलेली **नवी नियमावली** , आणि त्या क्षणी समजलं—ही केवळ एका कीर्तनकारासाठी नाही, तर संपूर्ण कीर्तन परंपरेच्या शुद्धीकरणासाठी तयार केलेली मार्गदर्शक पुस्तक आहे. ## **वारकरी शिक्षण संस्थेची परंपरा – शतकाहून जुना वारसा** * स्थापना : **२४ मार्च १९१७ (शके १८३९, गुढी पाडवा) – आळंदी** * स्वरूप : महाराष्ट्र धर्माचं अनौपचारिक विद्यापीठ * पहिले कुलगुरू : **सद्गुरु जोग महाराज** * ध्येय : वारकरी संप्रदायाच्या मूल्यांचा प्रसार, कीर्तनाचे शास्त्रिय शिक्षण आणि संतवाङ्मयाचा सखोल अभ्यास आजही हीच संस्था संतांच्या मार्गावर नवीन पिढीला तयार करत आहे. # **नवीन नियमावलीत नेमकं काय?** या नियमावलीत **१५ महत्त्वाचे नियम** आहेत. ते केवळ शिस्तीपुरते नाहीत; तर कीर्तनकारांनी कोणता आदर्श ठेवावा, समाजापुढे कोणती प्रतिमा निर्माण करावी, हे स्पष्टपणे सांगणारे आहेत. खाली या सर्व नियमांचा सोपा, स्पष्ट आणि समग्र अर्थ दिला आहे — ## **१. ज्ञानेश्वरी, गाथा आणि संतवाङ्मयाचा अभ्यास हा पाया** कीर्तनकारांनी शास्त्राचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अधांतरी, वरवर, किंवा फक्त बोलण्यासाठी साहित्य वाचून कीर्तन करता कामा नये. ## **२. वारीचा अनुभव असणे अनिवार्य** ज्यांना वारीची प्रचितीच नाही, त्यांनी कीर्तनाचे मर्म कसे सांगावे? वारी ही केवळ चाल नाही; ती संस्कार आहे. ## **३. “कीर्तनाचा धंदा” नको** हा सर्वात महत्वाचा नियम.

एकाच दिवशी तीन-चार गावांत कीर्तन, गाडीतच झोप, गाडीतच जेवण आणि बिदागीवर भर… कीर्तन हा व्यवसाय नाही—हीच या नियमाची भावना. ## **४. कीर्तनाचा मोठेपणा आचरणातून वाढवणे** वादग्रस्त वक्तव्ये, टीका, राजकीय रंग… हे टाळावे.

## **5. आयुष्यभर विद्यार्थी आणि साधक राहणे** बुवाबाजीला जागा नाही. विठ्ठल हा प्रामाण्यवादी आहे; रुक्मिणीसह उभा आहे; समानतेचा संदेश देतो. ## **6. मोठ्या लोकांच्या मागे आशाळभूतपणे धावणे नको** अनेक कीर्तनकार मोठ्या नेत्यांच्या प्रचारात उतरतात. आठवा – कीर्तनकाराचे काम *समाजप्रबोधन*, कोणत्याही पक्षाची मोहिम नाही. ## **7. परद्रव्य आणि परस्त्रीपासून सजग राहणे** अनेक वेळा कीर्तनकारांवर अशा प्रकारचे आरोप झाले. या नियमाने स्पष्ट सीमा आखून दिली आहे. --- ## **8. संसार आणि परमार्थ – दोन्ही समान** तुकोबांसारखे एक हात संसारात आणि एक परमार्थात. ## **9. समाजाशी मिसळून मदत करणं** बहुजन समाजात मिसळून त्यांच्या समस्या समजून घेणे, त्यांना आधार देणे. ## **10. संस्कार शिबिर, कीर्तन सप्ताहाद्वारे समाज संघटित करणे** वारकरी संप्रदायाचे तत्त्व म्हणजे *सुसंघटित, शांत, भक्तिमय समाज*. ## **11. विष्णुमय जग आणि सर्वसमभाव** सर्व धर्मातील लोकांसाठी विठ्ठल खुला आहे. वारकरी परंपरेचा गाभा म्हणजे *समानता आणि समभाव*. ## **12. संस्थेचे नियम काटेकोरपणे पाळणे** वेळ, आचरण, शिस्त, मर्यादा — हे सर्व पाळणे आवश्यक आहे. --- ## **13. कुळाचा, धर्माचा आणि देशाचा अभिमान जपणे** कीर्तनकार समाजाचा मार्गदर्शक; त्याने आपल्या शब्दांनी वैर निर्माण न करता एकता वाढवणे अपेक्षित. ## **14. बुवाबाजी, चमत्कार, अंधश्रद्धा यापासून दूर राहणे** विठ्ठल भक्ती ही तर्कसंगत भक्ती आहे. गैरसमज आणि अंधश्रद्धा पसरवणे हे वारकरी संप्रदायाच्या विरोधात. ## **15. तन-मन-धनाने संस्थेला सहकार्य** ही परंपरा टिकवण्यासाठी सर्वांनी योगदान द्यावे. # **बिदागीचा मुद्दा — नेमकं काय?** नियमावलीत बिदागीचा थेट उल्लेख नसला तरी एक महत्त्वाचं वाक्य आहे : **“कीर्तनाचा धंदा करणार नाही.”**

याचा अर्थ — * अत्याधिक शुल्क मागणे, * तारखांवर बाजारभाव ठेवणे, * स्पेशल रेट, * एका दिवसात अनेक गावं, ही प्रवृत्ती चुकीची आहे. यजमानांकडून प्रवास-खर्चयोग्य मानधन मिळणे गैर नाही; पण ते *धंदा* बनणे चुकीचे.

# **नवीन नियमावलीची गरज का?** * वादग्रस्त वक्तव्ये * राजकीय वापर * अनैतिक वर्तनाचे व्हिडिओ * बिदागीचा व्यापारी पद्धतीने वापर * कीर्तनापेक्षा तमाशासारखी प्रस्तुती या सर्वामुळे कीर्तन परंपरेचा दर्जा घसरत चालला होता. ही नियमावली म्हणजे त्या परंपरेचे **शुद्धीकरण**. # **निष्कर्ष : कीर्तन परंपरेचा नवा अध्याय**

जोग महाराज संस्थेची नवीन नियमावली ही केवळ नियमांची यादी नाही, तर कीर्तन परंपरेचा **आत्मा पुन्हा जिवंत करण्याचा प्रयत्न** आहे. संतांचे कार्य, समाजप्रबोधनाचा हेतू आणि वारकरी संप्रदायाची सार्थक वाटचाल — हे सर्व आता अधिक नीटपणे पुढे जाईल, अशी आशा आहे.